عضویت در اتحادیه اوراسیا؛ بازی برد- برد ایران و روسیه

اتحادیه اقتصادی اوراسیا (Eurasian Economic Union) از ابتدای ژانویه سال 2015 میلادی فعالیت خود را به طور رسمی آغاز کرد. این اتحادیه در حال حاضر از کشورهای روسیه، بلاروس (روسیه سفید)، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان تشکیل شده است. 

مجموع مساحت کشورهای اتحادیه مزبور بیش از 20 میلیون کیلومترمربع، جمعیت آن‌ها بیش از 180 میلیون نفر است. در چارچوب این اتحادیه، اعضای آن موافقت خود را با تردد آزاد کالا، سرمایه، نیروی کار و خدمات در مرزهای اوراسیا اعلام کرده‌اند. اعضای اوراسیا همچنین اعلام کرده‌اند که سیاست مشترکی در زمینه انرژی، صنعت، کشاورزی و وسایل نقلیه خواهند داشت.

در این راستا به نقل از فایننشال تایمز از مراحل نهایی پیوستن ایران به اوراسیا خبر داده شده است. به گزارش این نشریه انگلیسی، «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» (ایی ایی یو) قصد دارد تا پایان امسال قرارداد آزاد تجاری با ایران را نهایی کند. در این باره از تلاش‌های روسیه برای پیوستن ایران به این اتحادیه سخن به میان آمده و گفته شده که روسیه به عنوان کشوری که اتحادیه اقتصادی اوراسیای نوپا را هدایت می‌کند به دنبال تقویت روابط تجاری با ایران است.

رغبت ایران به حوزه شمال آسیا به عضویت این کشور به عنوان نماینده ناظر در سازمان همکاری های شانگهای منجر شد. اکنون نیز ایران توان این را دارد تا به یکی از اعضای فعال اتحادیه اوراسیا تبدیل شود. ایران جدای از اشتراکات منطقه‌ای با روسیه، از بالاترین سطح اقتصاد در میان کشورهای غرب آسیا و کشورهای مسلمان برخوردار است و یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی در منطقه به شمار می‌آید. به عنوان نمونه بر اساس اطلاعات دریافتی از اتحادیه بین المللی فولاد (WSA)، ایران بزرگترین تولیدکننده فولاد در خاورمیانه است. 

ناگفته پیداست که فولاد در بسیاری از بخش‌های صنعت همچون اتومبیل سازی، ساخت و ساز (ساخت پل و میل‌گرد)، راه آهن و غیره نقش حیاتی بازی می‌کند. این موارد همگی به معنای صنعتی بودن کشور ایران است. 

از این‌رو چشم‌اندازی روشن و امیدوارکننده فراروی ایران برای حضور در اتحادیه اوراسیا قرار دارد. از جمله ایران به  جهت قرار گرفتن در بهترین موقعیت ترانزیتی می‏تواند مسیری مناسب برای ترانزیت کالاهای کشورهای عضو باشد. مسیری که بیشتر در چارچوب کریدور حمل و نقل شمال به جنوب معنا و مفهوم می‌یابد. به هرحال قرار گرفتن بین دو دریای خزر در شمال و خلیج فارس در جنوب موقعیت ویژه‌ای دارد. از طرفی قرار گرفتن در موقعیت ترانزیتی شرق به غرب نیز موقعیت ویژه‌ای است که ایران دارد. 

بر این اساس، عضویت در این اتحادیه به لحاظ مسیر ترانزیتی (حمل و نقل)، موقعیت ویژه‌ای برای ایران ایجاد خواهد کرد. بازارهای این اتحادیه همچنان بازاری مناسب برای محصولات ایران به شمار می‏رود. 

گفتنی است در حال حاضر حمل و نقل کالاهای ایرانی به روسیه از طریق جمهوری آذربایجان و داغستان است که تجار ایرانی در هنگام عبور از این مسیر، متحمل چند هزار دلار هزینه مازاد و نامتعارف می‌شوند و این مساله قیمت تمام شده کالاهای ایرانی را افزایش می‌دهد. در این بین، یکی از فرصت‌های ایجاد شده مسیر جاده‌ای جمهوری ارمنستان است که عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز می‌باشد و با حضور ایران در این اتحادیه امکان استفاده بیشتر از این مسیرها وجود دارد.

البته در این میان نبایستی از اهداف و انگیزه‌های روسیه در ایجاد اتحادیه ارواسیا و گسترش دامنه‌ای آن غافل ماند. این‌که روسیه با تشکیل اتحادیه اوراسیا، بازسازی روابط خود با جمهوری‌های سابق شوروی را در دستور کار خود قرار داده و خواستار عضویت دیگر جمهوری‌های آسیای مرکزی و قفقاز و حتی اوکراین به این اتحادیه گمرکی هم شده است، از انگیزه‌های امنیتی و اهداف اقتصادی مسکو حکایت دارد. به هرحال تشکیل اتحادیه اوراسیا با محوریت روسیه اهداف و انگیزه هایی به دنبال دارد که رهبران روسیه می‌خواهند در چارچوب این اتحادیه نقش ابرقدرتی سابق خود را بازیابند. 

از این‌رو در حوزه امنیتی، ایجاد اتحادیه اقتصادی اوراسیایی واکنشی است برای مقابله با اقدامات بروکسل. سران اتحادیه اروپا به شدت به دنبال اضافه کردن کشورهای مستقل شده از اتحاد جماهیر شوروی به این اتحادیه اروپا هستند. لذا با توجه به اینکه برخی جمهوری‌های سابق شوروی عضویت در اتحادیه اروپا را درخواست کرده اند، در صورت عملی شدن می تواند تهدیدی برای منافع روسیه در مرزهای جنوبی اش باشد. به همین خاطر روسیه برای مقابله با چنین اقداماتی درصدد تشکیل این اتحادیه اقتصادی برآمد تا بتواند دوباره جمهوری‌های سابق شوروی را در حوزه نفوذ خود نگه دارد و از افتادن آنها به دامن غرب جلوگیری نماید.

در همین راستا تشکیل اتحادیه اوراسیا اقدامی برای تحت تأثیر قرار دادن تحرکات غرب در استقرار سپر دفاع موشکی در کنار مرزهای روسیه و اوضاع داخلی اکراین به حساب می‌آید.

همچنین در عرصه اقتصادی، روسیه با تشکیل اتحادیه ارواسیا سعی دارد تا یک نوع رقیب جدی در مقابل اتحادیه اروپا و آمریکا ایجاد کند. زیرا با توجه به وجود منابع عظیم نفت و گاز در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، روسیه با استفاده از این اتحادیه می‌خواهد کشورهای اروپایی را با ابزار انرژی تحت فشار قرا دهد. به سخنی دقیق‌تر از آنجاکه حدود 60 درصد انرژی اروپا را روسیه تامین می‌کند تشکیل اتحادیه اوراسیا به روسیه کمک خواهد کرد تا از این اهرم در مقابل اروپا اصلی‌ترین رقیب اقتصادی خود استفاده کند. 

...........................

مصطفی عبدلی