مفهوم عدالت از منظر رهبر معظم انقلاب

پژوهش خبری صدا و سیما:عدالت، از جمله مفاهیم فطری و مطلوب بشری در طول اعصار مختلف بوده و هست؛ به گونه‌ای که قدمت آن را می‌توان به تشکیل جوامع انسانی بازگشت داد. به نظر می‌رسد اقامه عدالت را نیز بتوان به عنوان یکی از اجزای هویت بخشی و بقا آفرین برای انقلاب اسلامی معرفی کرد. چرا که به تصریح قرآن کریم، ارسال رسل و انزال کتب نیز با هدف گسترش قسط و عدال انجام گرفته است.

بنابراین پایبندی و تلاش برای اقامه این ارزش اصلی و اساسی، جزو اولویت‌های حیاتی نظام اسلامی است؛ به گونه‌ای که به بیان رهبر معظم انقلاب اسلامی " گفتمان عدالت، یک گفتمان اساسی است و همه چیز ماست. منهای آن، جمهوری اسلامی هیچ حرفی برای گفتن نخواهد داشت". از این رو یکی از ماموریت‌های اصلی نظام عملی و اجرایی کشور، جهاد به منظور اقامه عدالت در شکل نظری و عملی خویش است.

دو نکته باید در این باره مورد توجه قرار گیرد:

اول اینکه به طور طبیعی مسئله اقامه عدالت در عرصه اجتماعی، ملی و فراملی به مقوله حاکمیت و حکمرانی، نسبتی وثیق و عمیق دارد؛ به معنای دیگر، خواست و برداشت حاکمان از این مفهوم در عمل آنها متجلی است و جهت دهنده سایر برنامه‌ها و اقدامات حوزه‌های مختلف اجتماعی خواهد بود.

نکته دوم اینکه، اقامه عدالت بدون پشتوانه عدالت پژوهشی، تلاشی ناقص و ابتر خواهد بود؛ از این رو نیازمند ترسیم نقشه‌ای هستیم که بتواند ضمن هدایت کلی، مجموعه اقدامات معطوف به این هدف را اثربخش‌تر کند. اینجاست که به فهم بیانات رهبر انقلاب درباره عدالت نیاز پیدا می‌کنیم تا چنین نقشه‌‌ای را طرح کنیم. در این راستا بیانات رهبر انقلاب در دومین نشست اندیشه‌های راهبردی در تاریخ 27/ 2/ 1390 مهم ترین و کلیدی‌ترین صحبت‌های ایشان در حوزه عدالت است و فرصت خوبی است برای کشف جوهره عدالت در اندیشه‌های ایشان.

  مفهوم عدالت از نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی

ورود رهبر معظم انقلاب به موضوع عدالت از چشم‌انداز جایگاه و نقش ممتاز دینی بوده است. بر این اساس اولین ویژگی متمایزکننده دین از سایر منابع معرفتی آن است که دین هدف خود را اقامه عملی عدالت قرار داده است و آن را هدفی برای تحقق عبودیت در حیات فردی و جمعی انسانی می‌داند.

بر اساس ویژگی دومی که رهبر انقلاب در نقش متمایز دین بیان می‌کند، عدالت، موضوعی برای مطالعات نظری و در عین حال یک مبنا برای مبارزه اجتماعی علیه ظالمان و طاغوت است؛ از سوی دیگر هر اقدام عملی جهت تحقق عدالت در جامعه، ما را در نزدیک کردن جامعه به ظرفیتی برای ظهور حضرت مهدی یاری می‌کند.

مطلق دانستن ارزش عدالت در نگاه رهبر انقلاب، برآمده از نگاه ایشان در حوزه فلسفه اخلاق است. پیامد مطلق دانستن عدالت آن است که عدالت همه جا و در هر زمانی حق و بجاست. در واقع سایر ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی همچون صلح، متصف به صفت عادلانه یا ظالمانه می‌شوند و به تبع مشروعیت یا عدم مشروعیت می‌یابند.

از نگاه رهبر انقلاب؛ عدالت باید گفتمان حاضر در صحنه مردم و مسئولان و به خصوص نسل‌های تازه باشد. در واقع عدالت باید همیشه نصب العین جامعه باشد و مورد مطالبه و درخواست عمومی قرار گیرد تا محقق شود. باید جریانی در اثر این گفتمان سازی شکل گیرد که مردم آگاهانه طلب حق کنند و در اثر شکل گیری این جریان عمومی، مبنایی برای تلاش به منظور تحقق عدالت، شکل گیرد. آنچه مورد نظر رهبر انقلاب است، تحقق عدالت حداکثری است.

رهبر انقلاب به سه دلیل بحث عدالت را مطرح و بر اهمیت راهبردی آن تاکید می‌کنند: لزوم گفتمان عمومی شدن عدالت، پرهیز از سعی و خطا در دهه چهارم انقلاب در اقامه عدالت و توجه به عنصر عدالت در پیشرفت در دوران پیشرفت جمهوری اسلامی.

رهبر انقلاب همچنین پس از طرح نیاز به نظریه اسلامی عدالت، منابع و راهبردها و روش‌های دستیابی به آن را مورد توجه قرار می‌دهند:

 البته رهبر معظم انقلاب معتقدند رویکرد اسلامی به عدالت، تفاوتی جدی با نظریه‌های غربی دارد که دو مورد اساسی از این تفاوت ها عبارت‌اند از:

 رهبر معظم انقلاب همچنین بر ایجاد چرخه تولید سرمایه انسانی لازم در عدالت پژوهشی در دانشگاه و حوزه تکیه و به راه اندازی رشته عدالت پژوهی در دانشگاه و کرسی‌های نظری عدالت در حوزه اشاره می‌کنند.

بخشی از بیانات رهبر انقلاب به موضوع بسیار مهم "رابطه فقه و عدالت" ارتباط دارد. ایشان درباره اینکه امکان وجود قاعده عدالت هست یا خیر، نظری بیان نمی‌کنند اما توصیه به بررسی و تنقیح آن قاعده عدالت دارند.

از دیدگاه رهبر انقلاب اعتقاد به مبدا و معاد در نظام جهان بینی توحیدی، بر ماهیت موضوع عدالت، تاثیر غیرقابل انکاری دارد. این موضوع منجر به آن می‌‌شود که عدالت به عنوان مطالبه و خواست همگانی از سوی آحاد جامعه انسانی طرح شود تا زمینه تحقق کامل آن فراهم شود، چرا که دارای پشتوانه اعتقادی است.

در ضمن تجویزهای عدالت در جامعه باید متناسب با سطح ایمان و اعتقاد مردم به مبدا و معاد باشد؛ یعنی بدون وجود یک سطح اخلاقی و اعتقادی، امکان اجرای عدالت وجود ندارد.

از نکات جدی دیگری که در دیدگاه رهبر انقلاب بسیار پررنگ است، ارتباط میان عدالت فردی و اجتماعی است. عدالت مقدمه معنویت و عبودیت توحیدی است اما روی دیگر سکه آن است که بدون معنویت، اخلاق و تقوی امکان تحقق عدالت اجتماعی وجود ندارد. این موضوع با سه گام «عدالت، عقلانیت و معنویت» از نگاه ایشان نیز مطابقت دارد. از این رو مسئله اختلافی میان ارتباط عدل اخلاقی و عدالت اجتماعی به نوعی پایان می‌یابد؛ بدین معنی که عدل اخلاقی بسترساز و لازمه تحقق عدالت اجتماعی است و عدالت اجتماعی در ارتقای عدل اخلاقی و بسط معنویت موثر است. از سوی دیگر، کسی که عدالت فردی ندارد چگونه می‌تواند عدالت اجتماعی را محقق کند. عدل فردی در تقابل با ظلم بر نفس است و بستری از تحقق عدل در ساحت اجتماع می شود.

درباره سه گانه عدالت، عقلانیت و معنویت که چارچوب مخصوص اقامه عدالت اجتماعی است باید گفت که این سه به صورت وثیقی در هم تنیده‌اند. عدالت بدون معنویت، ظاهرسازی و ریاکاری است که پوچ و بی‌محتوا خواهد بود. از سوی دیگر، معنویت بدون عدالت نیز معنویتی بی‌معناست. توجه به عنصر جهاد و مبارزه با ظلم در عمق معنویت دینی نهفته است. عدالت بدون عقلانیت نیز عدالت را به ضد خودش تبدیل می‌کند. عقلانیت، نرم افزار حرکت و ابزار مصداق یابی ‌عدالت و طراحی بهترین شیوه تحقق آن است. در حقیقت، معنویت و عقلانیت در ذات عدالت نهفته‌اند و انبیا و اولیای الهی مصداق تمام عدالت خواهی حقیقی و جمع بین عدالت، معنویت و عقلانیت هستند.

در نهایت می‌توان اندیشه حضرت آیت ­ا... خامنه‌ای را در حوزه عدالت اجتماعی به این صورت تصویر کرد: عدالت در نسبت با توحید و ربوبیت تعریف می‌شود، از این رو حرکت انسان در پرتو عدالت تکوینی و تشریحی به سمت توحید است. حرکت از حقیقت محض به حقیقت محض، روایت حق مداری عدالت در اندیشه دینی است. بر این اساس حق در همه عناصر و مراحل تجلی می‌یابد. عالم براساس عدل بنا شده است و جامعه انسانی نیز که در نهایت قوس نزول قرار دارد، در یک حرکت تکاملی و براساس شریعت باید به سمت توحید رجعت کند. تحقق جامعه توحیدی عادلانه که زمینه سازی تربیت و عبودیت آحاد بشر است، ضرورت این رجعت خواهد بود.

عدالت تشریعی نیز ذیل دو عنصر دین و حاکمیت و ولایت الهی مفهوم پردازی می‌شود. سه گانه عدالت، عقلانیت و معنویت، جوهره اصلی حرکت توحیدی جمهوری اسلامی برای تحقق جامعه توحیدی عادلانه است که عدالت پژوهی را نیز می‌‌توان در این عقلانیت دینی جستجو کرد. عدالت پژوهی حرکتی علمی مبتنی بر دین و از سطح نظریه تا سطح پایش و پژوهش کاربردی است.

پژوهش خبری // گروه سیاسی