گزارش مکتوب؛ماسه‌های روان؛ همنشین همیشگی هرمزگانی ها+فیلم

«خاک همه زندگی ما را احاطه کرده است. از دیوار و پنجره خانه تا سر سفره ما پر از خاک است. می‌ترسیم ما هم مثل روستا‌های همسایه مجبور به ترک روستا و خانه خود شویم. فرزندانم همیشه سرفه می‌کنند. داخل کیف مدرسه و کتابهایشان خاک است. از بس شن‌ها را با دستهایم از پنجره خانه بیرون ریخته ام ناخن هایم از بین رفته است».
این‌ها شرح حال احمد اهل روستای گشمی در شرق جاسک است که مدتهاست خود و همسایه هایش با هجوم ماسه‌های روان درگیر هستند.
به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکزخلیج فارس، ماسه‌های روان یا شن‌های روان اکنون تبدیل به میهمان همیشگی مردمان جنوب کشور بویژه روستانشینان هرمزگانی شده است.
میهمانی که برای مردم این منطقه ناخوشایند است و زندگی آن‌ها را با اختلال مواجه کرده است.
تاکنون ۲۲ روستای شرق هرمزگان با جمعیت ۲۲ هزار نفر به علت هجوم شن‌های روان ناگزیر به مهاجرت اجباری شده اند که از این شمار ۱۰ روستا زیر خاک مدفون است.

مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان از ویژگی ماسه‌های روان می‌گوید:ماسه‌های روان توده یا تپه ماسه‌ای است که بر اثر باد و طوفان بوجود می‌آید.
ذاکری می‌افزاید: این ماسه‌ها فاقد پوشش گیاهی است و به این دلیل توده‌های ماسه‌ای نمی‌توانند در مقابل اثر فرسایشی باد‌های شدید ثابت بماند.
وی می‌گوید:در صورتی که بارش باران به یاری مردم منطقه بیاید، ماسه‌های روان براثر سیلاب‌ها وارد خلیج فارس و دریای عمان می‌شوند و با موج به ساحل باز می‌گردند و با هر وزش باد به حرکت در می‌آیند.
از بین رفتن خانه ها، جاده‌ها، مزارع کشاورزی، تاسیسات آب، برق، مخابرات واسکله‌های صیادی ازنتایج هجوم ماسه‌های روان است.
وجود بیابان، نبود پوشش گیاهی و خشکسالی‌های ۱۹ ساله مزید برعلت شده است.
یک میلیون و ۵۶۵ هزار هکتار از مساحت هرمزگان حدود ۲۱ درصد مساحت آن را بیابان تشکیل می‌دهد.
این وسعت هرمزگان را جز ۱۷ استان بیابانی کشور قرار داده است.
هرمزگان یکی از هفت استان نخست منشاء ریزگرد‌های داخل کشور است.
به گفته مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان، ۲۸ کانون بحران فرسایشی به وسعت ۳۱۸ هزار هکتار در هرمزگان شناسایی شده است.
کانون‌های بحرانی در بخش‌هایی از شهرستان‌های بندرعباس، جاسک، سیریک، میناب، بندرلنگه و بندرخمیر قرار دارد.
وجود این کانون‌های بحرانی هرمزگان را در رتبه سوم استان‌های پرخطر کشور قرار داده است.
ذاکری می‌افزاید:ریزگرد‌ها و شن‌های روان از مهمترین مشکلات این کانون‌های بحرانی است.
وی با بیان اینکه خشکسالی‌های پی درپی باعث تشدید حرکت ماسه‌ها شده است می‌گوید: حرکت این ماسه‌ها در شرق استان همیشگی است، اما در فصل تابستان به علت شدت باد بیشتر می‌شود.
گفته می‌شود بیش از صد روستا با بیش از ۳۰ هزار نفر جمعیت در این کانون‌های بحران در معرض حرکت ماسه‌های روان قرار دارند که ۲۰ روستا با جمعیت بیش از ۷ هزار نفر وضعیتشان بحرانی‌تر است.

در میان این کانون‌های بحرانی شهرستان جاسک در صدر خطرات ناشی از حرکت ماسه‌های روان قرار دارد.
وجود ۵۰ درصد بیابان‌های استان در جاسک، این شهرستان را به کانون مهم هجوم شن‌های روان تبدیل کرده است.
۷۵ درصد مساحت جاسک را بیابان تشکیل می‌دهد.
حاتمی معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان می‌گوید: براثر حرکت این ماسه‌ها تا کنون ۷ روستای جاسک زیر شن‌های روان مدفون شده اند و ۲۱ روستا در معرض مدفون شدن زیر شن‌های روان قرار دارند.
ارتفاع شن‌ها در این شهرستان تا ۱۵ متر هم می‌رسد.
به گفته سالاری سرپرست اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان جاسک، وجود مناطق بحرانی فرسایش بادی و ماسه‌های روان امنیت و سلامت بسیاری از روستاییان را به خطر انداخته است.
کارشناسان و صاحبنظران مؤثرترین و پایدارترین روش برای تثبیت حرکت شن‌های روان را مالچ پاشی می‌دانند.
مالچ یکی از فرآورد‌های نفتی است که با افزودن قیر به نفت کوره بدست می‌آید و حالت چسبندگی دارد. این ماده نفتی مانع از تبخیر آب و حرکت ماسه‌های روان می‌شود.
هدف از این عمل قرار دادن یک لایه محافظ روی خاک و ماسه برای جلوگیری از حرکت ماسه‌ها وخاک است.
چرا که ماسه‌ها با وزیدن باد با سرعت ۲۷ کیلومتر در ساعت، حرکت می‌کنند در حالی که ماسه‌هایی که در آن‌ها عمل مالچ پاشی انجام شده اسـت در مقابل سرعت ۱۱۰ کیلومتر بر سـاعتی باد مقاوم اند.

مالچ پاشی از سال ۸۵ بدلیل تخصیص نیافتن مالچ رایگان از طرف وزارت نفت و گرانی قیمت مالچ متوقف شده بود و فقط طرح‌های جایگزین مانند بادشکن و کاشت نهال که تاثیر کمتری دارند اجرا می‌شد.
اما از امسال دوباره مالچ پاشی که اهمیت آن به قیمت سلامتی مردم شرق هرمزگان است آغازشده است.
معاون آبخیزداری، مراتع و امور بیابان سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور ۳۰ دی ماه در بازید از اجرای عملیات مالچ پاشی درجاسک می‌گوید:بر اساس بودجه امسال وزارت نفت ۳۹۰ میلیارد تومان برای خرید مواد نفتی و مالچ پاشی در استان‌های کشور اختصاص یافته است.
ناصر حیدری پوری می‌افزاید: تاکنون حواله ۲۴۲ میلیارد تومان از منابع بودجه عمومی و صندوق توسعه ملی تامین شده است.
اما سهم هرمزگان برای مالچ پاشی فقط ۱۵ میلیارد ریال است که آن هم تاکنون بطور کامل تخصیص نیافته است.

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان می‌گوید: با این اعتبار، مالچ پاشی فقط در روستای گتی در حال اجرا هست.

حاتمی با اشاره به وضعیت بسیار بحرانی‌تر در روستای گشمی می‌افزاید: برای مالچ پاشی در هزار و ۵۰۰ هکتار از این روستا به اعتبار بیشتری نیاز است.
وی می‌گوید:به علت نبود جاده دسترسی به روستای گشمی در صورت اجرا نشدن مالچ پاشی تا سال آینده، این روستا زیر خاک مدفون می‌شود.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان می‌افزاید:در سال ۹۴ طرح بیابان زدایی روستای گشمی با احداث دو بادشکن به طول ۷ کیلومتر و نهال کاری ۵ هزار اصله کهور امریکایی در ۵۰ هکتاراز این روستا اجراشده بود، اما تاثیر کمی در کنترل شن‌های روان داشت.
حاتمی با اشاره به کمبود اعتبار اختصاص یافته می‌گوید: با این اعتبار مالچ پاشی ۸۰۰ هکتار از شن‌های روان روستای گتی با سهمیه ۸ هزار تن مواد نفتی و مالچ از یک ماه پیش آغازشده است.
وی می‌افزاید: تا کنون ۴۵۰ هکتار از این ماسه‌ها با مالچ‌ها تثبیت شده اند.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان می‌گوید:قرار است در این منطقه ۴۰ هزار نهال در ۴۰۰ هکتار کاشته شود.

حاتمی با اشاره به وضعیت بد شن‌های روان در شرق جاسک از مسئولان کشوری خواست بیشتر به این شهرستان که کانون توسعه سواحل مکران است توجه کنند.
از سوی دیگر نبود ایستگاه پالایش هوا در شرق هرمزگان میزان آلودگی هوا را مانند شهر‌های جنوبی دیگر کشور مشخص نمی‌کند، اما کمتر از آن هم نیست.
تحقیقات نشان می‌دهد بیشتر مردم این منطقه به علت محاصره بودن در شن‌های روان افسرده شده و به مشکلات پوستی و عفونت‌های گوش و چشمی دچارشده اند.
با توجه به طرح توسعه سواحل مکران با مرکزیت جاسک لازم است مسئولان توجه ویژه‌ای به وضعیت مردمان این خطه و جلوگیری از خالی شدن روستا‌ها به علت هجوم شن‌های روان کنند. امریکه با اعتبارات قطره چکانی میسر نمی‌شود.
نویسنده:سمانه فلاح کاظمی