تجارت سلاح، وارد کنندگان و دغدغه هاي امنيتي

به گزارش سرويس بين الملل خبرگزاري صدا وسيما ،موسسه تحقیقات صلح بین المللی استکهلم با عنوان اختصاری سیپری در سال1966 میلادی شروع به ارائه گزارشهای راهبردی در حوزه‌های امنیتی-نظامی نموده که در مقایسه با سایر اندیشکده‌های امور راهبردی؛ براي سنجش،اندازه گیری،اعتبار بخشی به داده‌ها و تحلیل ها، اثربخش است.
گزارش سال 2018 این موسسه حاوی نکات قابل توجه از روند انتقال های بین المللی سلاح و آینده های محتمل و قابل پیش بینی نزاع و درگیری در مناطقی است که تنش، روند صعودی دارد. ( 1 )
در پیوند با گزارش سیپری، تحلیل پیش‌رو به وارد کنندگان عمده سلاح در دنیا،پراکندگی جغرافیایی،واقعیتهای سیاسی امروز جهان توجه و احتمال گذار از تنش به رویارویی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

سهم بزرگ خاورمیانه
155کشور به عنوان وارد کنندگان عمده سلاح جهان مورد بررسی قرار گرفته‌اند که پنج کشور هند،عربستان،امارات،چین و الجزایر در صدر این فهرست قرار دارند.شاید حضور چین و هند تا حدی قابل پیش بینی باشد اما بزرگترین حجم واردات مربوط به الجزایر در آفریقا و عربستان و به ویژه امارات در خلیج فارس نشان دهنده تشدید تنش در این مناطق است.
گزارش سیپری با اتکا به مقایسه دو دوره بررسی سالهای11-2007 و 16-2012سهم خاومیانه را در دوره 16-2012از واردات سلاح در جهان 29درصد ارزیابی که در مقایسه با دوره11-2007با افزایشی12درصدی روبرو شده که در مقایسه سایرمناطق رقم حیرت انگیزی است.
سهم عربستان از واردات سلاح در دوره 16-2012با رشدی212درصدی به 8.2درصد در جهان رسیده که پس از هند با 13درصد دومین وارد کننده بزرگ سلاح در جهان است.
اما به لحاظ رشد آماری کشور عمان از 0.2درصد به 1.3درصد با افزایشی692درصدی روبرو بوده است.واردات سلاح توسط کشورهای خاورمیانه در مقایسه دو دوره فوق با رشدی86درصدی در دوره16-2012نشان دهنده بیشترین حجم منازعه از یک طرف و انتقال ثروت به سمت کشورهایی است که از صادرات سلاح طی این سالها سود هاي هنگفتي کسب کرده اند.

عرضه کنندگان سلاح و درآمدهاي کلان
حدود53درصد عرضه سلاح به منطقه توسط آمریکا،8.9درصد به انگلستان و8درصد نیز به فرانسه اختصاص داشته که مجموع قابل توجه نزدیک به70 درصد را نشان می‌دهد.
این میزان از صادرات سلاح نشان دهنده وابستگی قدرتهای غربی به درآمدهای ناشی از عرضه سلاح در منطقه و از طرف دیگر علاقه‌مندی به افزایش تنش و درگیری است.حتی اگر بپذیریم که این یک سیاست رسمی از طرف این کشورها نیست اما باید اذعان نمود که بخش قابل توجهی از نیروی کار در ایالات متحده،انگلستان و فرانسه در خدمت نزاعها و درگیری های منطقه‌ای و جهانی است.
انتقال 16درصدی تسلیحات به امارات متحده عربی عجیب ترین کشور فهرست دوره زمانی16-2012 است؛چرا که نقش امنیتی-نظامی،جغرافیا و جمعیت این کشور هیچ گونه تناسبی با این حجم از دریافت سلاح در منطقه ندارد.
جالب تر آنکه ترکیه با شرایطی کاملا متفاوت از منظرهای پیش گفته 11درصد عرضه واردات سلاح را به خود اختصاص داده است.
بیشترین حوزه علاقمندی کشورهای منطقه خاورمیانه به سرمایه گذاری بر روی سامانه‌های پیشرفته مانند حسگرهای دوربرد مستقر در فضا و هوابرد که توان بالقوه نظامی را به شدت افزایش می‌دهد اختصاص دارد.
کشورهای دیگر منطقه به ویژه در حوزه خلیج فارس با نسبتهای متفاوت در خرید سلاح به مانند عربستان و امارات روند افزایشی خرید را در پیش گرفته‌اند.
قطر با245درصد افزایش و کویت با175درصد در مقایسه دو بازه زمانی همزمان به روند پرفشار تنش افزوده‌اند.
ایران با توجه به تحریم های سازمان ملل در مدت زمان ارزیابی شده حدود 1.2 درصد از کل انتقال تسلیحات به خاورمیانه را در اختیار داشته که تا حدودي عمده آن تحویل چهار سامانه دفاع هوایی روسیه در سال2016پس از برداشته شدن تحریمهای سازمان ملل است.این موضوع باعث شده تا اتکا به توان داخلی در حوزه نظامی به عنوان سیاستی فرادستی و راهبردی در دستور کار قرار گرفته و سامانه‌های موشکی و دفاعی از مهم ترین علاقمندی‌های سیاست دفاعی ایران باشد.

پنج کشور اصلي وارد کننده در خاورميانه
از ده کشور بزرگ وارد کننده سلاح در جهان پنج کشور عربستان،امارات،الجزایر،ترکیه و عراق در منطقه خاورمیانه قرار دارند.
واردات سلاح توسط عراق123درصد در بین دو دوره پیش گفته افزایش داشته که عمده آن توسط ایالات متحده تامین شده است.با توجه به شرایط خاص عراق و مبارزه با گروههای تروریستی به ویژه داعش از سال2014تا 2016 این افزایش حجم منطقی به نظر می‌رسد.
ترکیه به عنوان ششمین وارد کننده بزرگ سلاح با 42درصد افزایش و مصر با 60 درصد افزایش سیاست واحدی را در خرید سلاح پیش گرفته اند.این دو کشور بطور همزمان در حال تنوع بخشیدن به تامین کنندگان سلاحهای وارداتی از روسیه و چین تا کشورهای غربی هستند.
رژیم اشغالگر قدس با افزایشی12درصدی در خرید سلاح بیشترین حجم را به خرید هواپیمای اف-35 از آمریکا اختصاص داده است.تامین50 فروند از مدرن ترین هواپیمای جنگی ایالات متحده که دو فروند آن در سال2016 تحویل رژیم اشغالگر قدس شده مهم ترین رویکرد خرید نظامی تل آویو است.نکته حائز اهمیت آنکه تاکنون آمریکا از تحویل این هواپیما به شرکای دیگر منطقه‌ای خودداری ورزیده است.

آفریقا؛مورد عجیب الجزایر
آفریقا در گزارش سیپری جایگاه ویژه ای دارد.نکته جالب این که بین دوره‌های 11-2007و16-2012 واردات سلاح توسط کشورهای قاره آفریقا 6.6 درصد کاهش داشته؛اما در این بین وضعیت الجزایر ویژه است.
الجزاير پنجمین وارد کننده سلاح در دنیا پس از چین با3.7 درصد،سومین وارد کننده منطقه خاورمیانه و اولین وارد کننده سلاح در قاره آفریقا است.این کشور بین دو دوره فوق در خرید سلاح رشدی4.7 درصدی داشته در حالیکه قاره آفریقا در دوره 16-2012 با کاهش خرید سلاح مواجه بوده است.
الجزایر طی بازه زمانی ده ساله به دلیل حوادث تروریستی مانند ماجرای گروگان‌گیری گسترده گردشگران غربی توسط اعضای القاعده نظیر مختار بالمختار و افزایش ناآرامی ها در کشورهای شمال آفریقا مانند لیبی و مصر که منجر به سقوط حاکمان قبلی شد دست به خرید گسترده سلاح زده که نزدیک به46درصد کل واردات سلاح به آفریقا است.صادرات این بازار بصورت عمده در دست روسیه و چین با مجموع 52 درصد و پس از آن آمریکا و فرانسه است.

اروپا در مسیر کاهش واردات
واردات سلاح توسط اروپایی‌ها بین دو دوره اعلام شده با کاهش36درصدی مواجه است. عواملی چون بحران اقتصادی اتحادیه اروپا در کنار کاهش منازعه بین کشوری در حوزه یورو از اصلی‌ترین دلایل این اتفاق است.با وجود سابقه دو جنگ جهانی اول و دوم وپیامد آن جنگ سرد در قاره اروپا؛واردات سلاح در مجموع 11 درصد ظرفیت جهانی است.
از دیگر دلایل این کاهش می‌توان به خودبسندگی کشورهای اروپایی در ساخت تسلیحات مورد نیاز و از طرف دیگر ساختار تثبیت شده امنیت اروپایی اشاره کرد.
انگلستان به عنوان بزرگترین وارد کننده سلاح در دو دوره زمانی اعلام شده توسط سیپری نیز کاهشی 22 درصدی را شاهد بوده است.این شرایط در خصوص دو کشور همسایه ارمنستان و جمهوري آذربایجان به دلیل نزاع بر سر منطقه قره‌باغ کاملا متفاوت است.آذربایجان در دوره اول11-2007 هشت دهم درصد و در دوره دوم16-2012با افزایشی 75 درصدی با 1.4 درصد واردات سلاح در رتبه 21 جهان قرار دارد.
هر چند به‌نظر می‌رسد که قاره سبز در شرایط فعلی بیشتر صادر کننده سلاح است تا وارد کننده آن؛اما به دلیل محیط جغرافیایی پرتنش سه قاره همسایه احتمال تغییر در رویکردهای خرید سلاح غیر محتمل نیست.

آسیا و اقیانوسیه؛پس از خاورمیانه
همانطور که نیمی از واردات سلاح به منطقه خاورمیانه تعلق دارد؛نیمه دیگر در اختیار کشورهای جنوب،شرق آسیا و اقیانوسیه است.
هند،چین،استرالیا،پاکستان و ویتنام بیشترین حجم خرید تسلیحات در جهان را دارند.27درصد کل درخواست سلاح فقط در اختیار این پنج کشور است.در برخی کشورها جهش بزرگی به سمت واردات سلاح به‌وجود آمده که در گزارش سیپری بی سابقه عنوان گردیده است.
برای مثال فیلیپین در مقایسه دوره اول و دوم426 درصد،ویتنام 202 درصد و اندونزی حدود 70 درصد افزایش را نشان می‌دهند.
هند بزرگترین وارد کننده سلاح در جهان با حجمی حدود 13درصد است.این کشور به دلیل منازعه بی پایان بر سر مناطقی چون جامو و کشمیر با پاکستان و رقابت تسلیحاتی با چین همواره خود را در معرض تهدید همسایگان می‌بیند.
از طرف دیگر دهلی نو در خود اتکایی و توسعه سلاحهای بومی رقابتی بسیار ضربه پذیر نشان داده که عاملی در جهت نگاه به خارج برای تامین نیازهای امنیتی-نظامی است.
استرالیا در میان ده کشور بزرگ وارد کننده سلاح با 3.3 درصد در رده هفتم این فهرست قرار دارد.دو مسئله در این فرایند افزایش دخیل بوده که نکته اول تقویت نیروی نظامی ساحلی به دلیل جغرافیای ساحل پایه در حوزه دفاعی و نکته دوم آمادگی برای مقابله احتمالی با تهدید چین در آینده است.

قاره آمریکا و کاهش تقاضا
در بازه زمانی 11-2007 و 16-2012 واردات سلاح در قاره آمریکا با کاهش 18 درصدی روبرو بوده و این در حالی است که ایالات متحده بزرگترین وارد کننده سلاح در قاره است.
روند کاهش تقاضا در حوزه آمریکای لاتین از میانگین کل قاره بیشتر بوده و به 30 درصد کاهش یافته است. کشور کلمبیا که همواره به دلیل مقابله با شورشیان فارک بیشترین درخواست سلاح را داشته با توجه به فرایند صلح روند نزولی را طی کرده است.
اما مکزیک در آمریکای مرکزی با 184درصد افزایش بین دو دوره پیش گفته همچنان درگیر مقابله با جرائم سازمان یافته بین المللی و مافیای مواد مخدر است.
قاره آمریکا در پی گذر از دهه‌ها نزاع خشونت بار حکومتهای دیکتاتوری حالا با چشم انداز صلح و آرامش بر مبنای حسن همجواری همسایگان روبرو شده و در شرایط فعلی احتمال تداوم آن دور از ذهن نیست.

گزارش سیپری و يک تحلیل
با نگاهی آینده پژوهانه به امنیت جهان که یکی از پیش زمینه های آن دریافت گزارشهای آماری دقیق از مباحث امنیتی-نظامی کشورهاست؛می‌توان واقعیتهایی را رصد نمود.

1-اولین نکته امنیتی شدن بیش از پیش منطقه خاورمیانه در قیاس با سایر نقاط جهان است.
تنش فزاینده کشورهای اسلامی منطقه و حضور رژیم اشغالگر قدس ابعاد و وجوه متفاوت و متکثری یافته که باعث توجه قدرتهای جهانی برای صادرات سلاح به خاورمیانه شده است.

2-دومین نکته تثبیت و افزایش امنیت در اروپا و آمریکای لاتین است که هر چند می‌توانیم شاهد خشونتهای درون سرزمینی باشیم اما این خشونتها در شرایط فعلی بصورت بالقوه برای کشمکش بین دولتها و ملتها کارساز نبوده و همین عاملی برای کاهش خرید سلاح شده است.
در حقیقت همگرایی اقتصادی در کنار پیوندهای اجتماعی و فرهنگی؛تاثیر زیادی بر کاهش نزاع بین کشورهای این مناطق داشته است.

3-سومین نکته توسعه کسب و کار در حوزه ساخت و توسعه سلاح است که در میان تجارت های سنتی که از قرون گذشته در جهان باقیمانده؛این حوزه کماکان جذابیتهای اقتصادی فراوانی برای صادرکنندگان دارد.
در حالی که اقتصاد مدرن و فرامدرن به سمت کسب و کارهای شبکه‌ای در فضای مجازی تمایل گسترده‌ای دارد اما هنوز توسعه نظامی و پیامد آن صادرات سلاح بخش زیادی از درآمد ناخالص ملی کشورهای صادر کننده را به خود اختصاص داده است./
"""
براي بررسي بيشتر مي توانيد به منبع ذيل مراجعه کنيد :

.http://www.sipri.org/databases/armstransfers/sources-and methods
=======================================

نويسنده : حسين درجاني - پژوهشگر سياست بين الملل .
.