بازارچه های مرزی، ظرفيت ها و تاثيرات

به گزارش سرويس بين الملل خبرگزاري صدا وسيما، طرح ایجاد بازارچه‌های مرزی به ماده "۱۱" قانون صادرات و واردات در سال ۷۲ باز می‌گردد .طبق این قانون به دولت اجازه داده شده در هر یک از مناطق مرزی که ایجاد بازارچه را مفید تشخیص می‌دهد با رعایت اولویت‌هایی نظیر استعداد محلی، ضرورت‌های اشتغال و توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه نسبت به ایجاد آن اقدام کند.
در تعریف آن براساس قواعد شکل گیری و مکان تشکیل و طرف های قرارداد می توان بازارچه‌های مرزی را محوطه‌ای محصور، واقع در نقطه صفر مرزی در جوار گمرکات که مجاز به انجام تشریفات ترخیص کالا، یا مکان‌هایی که طبق تفاهم نامه‌های منعقد شده بین ایران و کشور‌های همجوار تعیین می‌شود.
همچنين اهالی دو طرف مرز می‌توانند تولیدات و محصولات کشور خود را با رعایت مقررات صادرات و واردات برای داد و ستد در این بازارچه‌ها عرضه نمایند نامید.

ويژگي هاي بازارچه هاي مرزي
از مهم ترین ویژگی این بازارها می توان در مرحله اول به استقرار گمرک در درب ورود و خروج بازارچه جهت اعمال مقررات صادرات و واردات و نظارت بر رعایت قوانین در بازارچه اشاره کرد. دوم فهرست کالا‌های قابل داد و ستد در بازارچه که میزان ارزش آن را وزارت بازرگانی با توجه به نیازمندی‌های استان‌های مرزی و تفاهم به عمل آمده با کشور مقابل و مقررات صادرات و واردات کشور، تهیه و اعلام می‌نماید.

اهداف بازارچه‌های مرزی

1-با توجه به وضعیت اقتصادی و جمعیتی مناطق مرز نشین و عدم بهره برداری از شرایط و موقعیت های ویژه ای که در مناطق مرزی در اختیار مردمان این مناطق قرار می دهد، مي توان گفت از یک سوی مردمان در وضعیت نابسامان اقتصادی به سر می برند و از سوی دیگر شرایط و موقعیت مکانی مناسبی که در این مکان ها وجود دارد،این امکان را می تواند در اختیار مردمان این مناطق قرار دهد که از موقعیت مکانی مناسب در جهت زدودن فقر اقتصادی کمک بگیرند.

2-ایجاد اشتغال و درآمد برای مردمان مستقر در نواحی مرزی، صادرات کالاها و محصولات تولید شده در مناطق مرزی به کشورهای همجوار و واردات و تامین کالاهای موردنیاز معیشتی برای مردم مرزنشین از کشورهاي مقابل جنبه استراتژيک دارد.

3-ایجاد امنیت اجتماعی در مناطق مرزی، برقراری روابط حسنه و حسن همجواری با مردم مرزنشین کشورها یا کشورهای همجوار و ایجاد امنیت پایدار در مرزها، نشر و صدور ارزش‌ها و فرهنگ‌های اسلامی و ملی به ملل سایر کشورها از مهمترین اهداف راه‌اندازی بازارچه‌های مرزی می باشد.

4-کمک به رونق بخشیدن تولید کالاهای صنعتی، معدنی، کشاورزی و نیز محصولات صنایع دستی استانهای مرزی، کمک به توسعه صادرات و ایجاد تعادل در تراز بازرگانی خارجی کشور، کسب درآمد ارزی و کمک به ایجاد تعادل در تراز ارزی کشور، جلوگیری از گسترش پدیده قاچاق کالا، پیشگیری از مهاجرت مردم مرزنشین و کمک به توسعه روابط سیاسی، فرهنگی و اقتصادی با کشورهای همسایه از دیگر هدفهای مهم دایر شدن بازارچه‌های مرزی است.

بازارچه های مرزی و تحریم ها
همان طوری که اشاره شد بازارچه های مرزی با اهداف و انگیزه های خاصی در جهت رفاه مردم مناطق مرز نشین شکل گرفتند و به ایفای چنین رسالتی می پردازند.
اين درحالي است که بازارچه ها به صورت دائمی و رسمی فعالیتي ندارند،چرا که تنها در برهه های زمانی مختلف به یک صورت خاصی-فعال، نيمه فعال ويا تعطيل شده اند.
اکنون سئوال اينست، آیا بازارچه های مرزی در زمان شکل گیری و شروع تحریم های آمریکا می توانند نقشی در راستای کاستن از تاثیر تحریم های یک جانبه و نادرست داشته باشند، به نظر می رسد نیم نگاهی که مسئولان به این بازارها دارند به دنبال چنین نقشی برای این مناطق هستند،اما جدای از نگاه مسئولان باید با توجه به ظرفیت های چنین مناطقی و مؤلفه ها و متغیرهای مداخله گر دیگر به این شرایط نگریست.
مهم ترین مسئله این هست که آیا چند بازارچه در چند استان مرزی قابلیت دور زدن و کاستن از اثرات تحریم ها را دارند یا اینکه در نظر چنین است و در عرصه عمل قابلیت مانور زیادی ندارند.
به طور کلی 16 استان مرزی آذربایجان غربی،آذربایجان شرقي ،اردبیل،کردستان،کرمانشاه،ایلام،خوزستان،بوشهر،هرمزگان،سیستان بلوچستان، خراسان جنوبی،خراسان رضوی،خراسان شمالی،گلستان،مازندران،گیلان با تعداد جمعیت 36241855 نفر وتعداد جمعیت بیکار 1730781 نفر وجود دارند که تقریبا نصف جمعیت ایران را شامل می شوند. در این استان ها 64 بازارچه به صورت فعال یا نیمه فعال و بیش از دو سوم آنها غیرفعال و راکد هستند.
با وجود چنین شرایطی و ظرفیت موجود در این بازارچه ها اگر توانایی تامین نیازهای استان های مرزی خود را داشته باشند کمک قابل توجه ای به اقتصاد کشور در دوران تحریم ها خواهند کرد.
موقعیت جغرافیایی ایران با توجه به همسایگی با 15 کشور موقعیتی بی نظیر است و این بازارچه ها را قادر به عملیاتی کردن اهداف خود در جهت کمک به رفاه مردمان استان های مرزی وکمک به اقتصاد کشور خواهد کرد.

دلايل ناموفق شدن بازارچه ها
از مهم ترین دلایل عدم موفقیت این بازارچه ها می توان وجود نرخ های متعدد ارز، اختلاف قیمت ها در دو سوی مرزها، گران بودن و پیچیده بودن واردات رسمی و وجود انحصار در زمینه صادرات و واردات در برخی از کالاها را برشمرد.
بازارچه های مرزی دریچه ای برای افزایش مبادلات بین المللی، مخصوصاً در کشورهای در حال توسعه می باشند. با بهره گیری مناسب از این بازارچه ها می توان شاهد افزایش این امر در کشورمان نیز باشیم، مخصوصاً در شرایط دشوار کنونی به خاطر تحریم های یک طرفه تحمیلی، بازارچه های مرزی برای دور زدن تحریم ها، در صورت استفاده مناسب، می توانند نقشی کلیدی ایفاء نمایند.
در واقع کشورها برای بهبود وضع معیشتی مردم وکاهش فقر اقتصادی در نواحی مرزی اقدام به طرح های توسعه ای اقتصادی نظیر ایجاد و راه اندازی بازارچه های مرزی در نقاط مرزی می نمایند.

همسايگان وارد کننده
مهم ترین کشورهای همسایه وارد کننده کالا از ایران را می توان کشور عراق ،امارات و افغانستان دانست هرچند بقیه همسایگان هم با ایران روابط تجاری و بازرگانی دارند اما بیشترین تجارت مختص سه کشور مذکور هست.

عراق

مهم ترین بازارچه های فعال ایرانی برای صادرات کالا به کشور عراق را می توان بازارچه مرزی پرویزخان برای کشور عراق که دومین وارد کننده کالای ایرانی می باشد نام برد.
بازارچه مرزی پرویزخان در سال 86 تاسیس و راه اندازی شد که در ابتدای احداث وسعت آن سه هکتار بود که طرح جامع این بازارچه برای توسعه آن به 375 هکتار هم اکنون توسط سازمان همیاری شهرداری استان کرمانشاه در حال انجام است. به صورت میانگین از این بازارچه که دارای حجم مبادلات بازرگانی بالایی می باشد، حداقل روزانه 800 کامیون کالا به کشور عراق صادر می شود. انواع کالاهای صادر شده از این بازارچه مرزی شامل سیمان، ماهی پرورشی، خامه، ماست، گوجه فرنگی، بامیه، هندوانه، سیب درختی، تافی مغزدار، بیسکویت و کولر آبی می باشد که علاوه براین روزانه مقادیری از کامیونهای سوختی نیز از طریق مرز پرویزخان به عراق تزانزیت می شود. نزدیکی فرهنگ دو منطقه مرزی استان کرمانشاه و سلیمانیه عراق به دلیل زبان، فرهنگ، آداب رسوم و اشتراکات دینی از مهمترین عوامل رونق اقتصادی و تجاری این بازاچه مرزی است.

افغانستان

افغانستان به عنوان چهارمین کشور وارد کننده کالای ایرانی با فعالیت بازارچه های مرزی از جمله بازارچه دوغارون در این عرصه حضور دارد.
پایانه مرزی دوغارون در۲۰ کیلومتری شهر تایباد در شرق استان خراسان رضوی و در مرز ایران با افغانستان واقع شده است.دوغارون که اکنون با عنوان منطقه ویژه اقتصادی نیز شناخته می‌شود، مجهزترین گمرک ایران در مرز افغانستان است. بازارچه مرزی دوغارون یکی از پر رونق‌ترین بازارچه‌های مرزی ایران بوده و در سال‌های اخیر رتبه نخست صادرات کالا به کشور افغانستان را نیز دارا بوده است. عمده کالاهای صادراتی از این بازارچه که حدود ۱۲۰۰ نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در آن کار می‌کنند، شامل میوه و تره بار، مصالح ساختمانی، مواد غذایی و مواد شیمیایی می‌شود.
بازارچه های مرزی با توجه به موقعیت خاص و بی بدیل بودن و نقش آن در صادرات غیر نفتی،کمک زیادی به رونق اقتصاد منطقه ای و ملی، ایجاد اشتغال و درآمد پایدار برای ساکنان نواحی مرزی دارد.
با وجود زیر ساخت های اولیه برای تجارت وصادرات و واردات کالا در بازارچه های مرزی چون بازارچه های مذکور و شرایط تولید داخلی و تحریم ها، به نظر می رسد برنامه ریزی برای انجام چنین فرایندی در زمان تحریم ها کاری معقول در جهت ورود ارز به کشور باشد.
امروز کشور عراق به علت جنگ داخلی و ویرانی های ناشی از آن، در اولويت تقاضايشان، مصالح ساختمانی برای زدودن رنگ جنگ از چهره کشورجنگ زده خود است. به علت عدم توانایی داخلی در جهت تامین این کالا برای رفع نیازهای خود نیازمند به کالای با کیفیت با قیمت مناسب هستند که می تواند در اختیار آنان قرار بگیرد و به نوعي جاي کشور ترکیه را در اين زمينه از آن خود کند.
بر اساس آمار سازمان تجارت جهانی، ایران به خوبی توانست در بازار عراق نفوذ کند وصادرات غیر نفتی خود را از جمله مواد غذایی، مصالح ساختمانی و وسایل نقلیه،را از حدود 3 میلیارد دلار در سال 2008 به حدود 6 میلیارد دلار در سال 2015 برساند.
افغانستان به عنوان همسایه مرزی ایران شرايط مشابهي دارد. بر طبق آمار بانک جهانی مقدار ذخایر ارزی افغانستان در سال 2017 نزدیک 8 میلیارد دلار آمریکا برآورد شده است.
به هر حال بازارچه های مرزی شکل گرفته در استان های مرزی با ظرفیت قابل توجه خود در صورت برنامه ریزی صحيح تر می توانند علاوه بر تامین نیازهای استان های مرزی و ایجاد اشتغال وکاستن از تنش ها و ناامنی هایی که به دنبال بیکاری برای مردم مرز نشین فراهم می آید، زمینه های امنیت اقتصادی،اجتماعی لازم را برای جمعیتی نزدیک بر نصف جمعیت ایران را فراهم آورند.
=========================
نويسنده: حدیث اقبال- کارشناس مسائل بين المللي.
.