آینده نامعلوم پیمان آی ان اف و پیمان استارت

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما؛ دونالد ترامپ رئیس جمهور امریکا رویکرد بی اعتنایی و خروج از پیمان های بین المللی از جمله پیمان های تسلیحاتی را در پیش گرفته است. ترامپ که از ژانویه 2017 به قدرت رسیده، برای رفع اتهامات از خود در زمینه حمایت روسیه از وی در انتخابات ریاست جمهوری 2016 و نیز تحقق اهدافش در تقویت توانمندی های هسته ای آمریکا و تضعیف زرادخانه هسته ای روسیه، سیاست اتهام زنی به روسیه را درباره نقض دو پیمان هسته ای بسیار مهم یعنی پیمان نیروهای هسته ای میان برد(آی ان اف) و  پیمان استارت دنبال کرده است.

تعلیق اجرای پیمان آی ان اف از سوی آمریکا از 13 بهمن 1397( 2 فوریه 2108) جهان را با چالش بزرگی یعنی تزلزل پیمان های تسلیحاتی مواجه کرده است. واشنگتن و مسکو، همدیگر را به نقض این پیمان متهم کرده اند. بهانه این اقدام آمریکا، نقض مفاد این پیمان توسط روسیه با عملیاتی کردن یک موشک کروز جدید بوده است. واشنگتن ضمن تعلیق اجرای این پیمان راهبردی ، شرط خود برای ادامه عضویت در پیمان آی ان اف را پایبندی روسیه به آن اعلام کرده و مهلتی شش ماهه در این زمینه در نظر گرفته است. روسیه نیز چند روزبعد،  با ذکر مواردی مانند استقرار سامانه ضد موشکی آمریکا در شرق اروپا، در اقدامی متقابل با فرمان ولادیمیر پوتین رئیس جمهور این کشور ، اجرای پیمان نیروهای هسته ای میان برد را به حالت تعلیق در آورد.

مسکو شرط بقای این پیمان را این دانسته است که همه کشورهای دارای این نوع تسلیحات، عضو این پیمان شوند. به مخاطره افتادن  بقای پیمان آی ان اف نگرانی شدیدی اروپایی ها را به دنبال داشته و اکنون مقامات ناتو به دنبال راهی برای نجات آن هستند. اما پیمان مهم دیگر یعنی  پیمان استارت و احتمال فروپاشی آن  با توجه به رویکرد دولت ترامپ ، نگرانی های به مراتب بیشتری را در سطح جهانی به دنبال داشته است.

درخواست ناتو

ینس استولتنبرگ، دبیر کل ناتو، هنوز به نجات پیمان  نیروهای هسته ای میان برد  امید بسته است. وی به دنبال آن است که ابتکار عمل برای حفظ این پیمان را به دست گیرد. در این زمینه استولتنبرگ در مصاحبه ای اظهار داشت : “من از روسیه می خواهم که اراده سیاسی خود را نشان دهد و پیمان را حفظ کند و این کشور به اجرای آن بازگردد.” دبیر کل ناتو ادعا کرد که روسیه بارها شکایت کرده که کشورهایی مانند چین، هند وپاکستان موشک‌های میان‌برد خود را با وجود ممنوعیت آن (در چارچوب پیمان آی ان اف ) توسعه داده اند. استولتنبرگ افزود که اگر چه این توجیهی برای نقض این پیمان موشکی نیست،  اما باید فرصتی برای تقویت آن باشد.دبیر کل ناتو خاطر نشان ساخت که این سازمان نظامی ابتکارهای خود برای نجات این پیمان را ارائه خواهد کرد تا کنترل تسلیحات در جهان را تقویت کند.

وی تاکید کرد که بدین‌ منظور ۶ ماه فرصت باقی است و ناتو با مسکو نیز مذاکره خواهد کرد. استولتنبرگ قبلا هم در مصاحبه ای تصریح کرده بود که ناتو مخالف استقرار تسلیحات هسته‌ای در خاک اروپا است.

اقدام جدید پوتین

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه روز 9 خرداد (30 مه)  لایحه تعلیق پایبندی کشورش به پیمان نیروهای هسته ای میان برد را به مجلس دوما داد.ویچسلاو ولودین رئیس مجلس دوما اعلام کرد این نهاد قانونگذاری قرار است این لایحه  را مورد بررسی قرار دهد.اگر این لایحه به قانون تبدیل شود در این صورت تعهدات روسیه تحت پیمان آی ان اف به تعلیق درمی‌آیند.در همین راستا سخنگوی ولادیمیر پوتین اعلام کرد: مجلس دوما قرار است رأی‌گیری درباره این پیمان را در28 خرداد ( ۱۸ ژوئن) انجام دهد.

قبل از آن یعنی در ولادیمیر پوتین در 13اسفند 1397(4 مارس 2019) حکم تعلیق پیمان آی ان اف را امضاء کره بود. رئیس جمهور روسیه در این زمینه اظهار داشت:«من دستور تعلیق اجرای پیمان بین اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و آمریکا در از بین بردن موشک‌های میان برد و کوتاه برد تا زمان اصلاح نقض تعهدهای آمریکا در این پیمان را صادر کردم.»

پوتین دو روز بعد یعنی در 15 اسفند (6 مارس) خروج امریکا از پیمان آی ان اف را اقدامی در جهت بی‌ثبات سازی امنیت جهانی ارزیابی کرد. به گفته رییس‌جمهور روسیه ، این اقدام «شرایط عملیاتی را تغییر می‌دهند و این باعث وخیم‌تر شدن وضعیت می‌شود».پوتین قبل از آن گفته بود که مسکو برای گفت‌وگو در مورد توافقات کنترل تسلیحاتی با آمریکا آماده است، اما اصراری هم برای این کار ندارد و به طور مرتب توان رزمی خود را افزایش می‌دهد.پوتین با اشاره به خروج آمریکا از پیمان آی ان اف گفت ایالات متحده زمانی تلاش می‌کرد با برنامه‌های موشکی بر جهان مسلط شود، اما اکنون باید از چنین برنامه‌هایی دست بردارد.

دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا در ماه‌های گذشته بارها از خروج از این پیمان مهم موشکی سخن گفته بود. وی بارها در سخنان خود مسکو را به نقض این پیمان متهم و مسکو نیز در مقابل ادعاهای ترامپ را رد کرده است.

هشدار در باره پیمان استارت

روسیه بارها درباره روند کنونی پیمان های کنترل تسلیحات، با توجه به رویکرد آمریکا برای از بین بردن این پیمان ها از جمله پیمان آی ان اف و پیمان استارت هشدار داده است.در این راستا ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه در آخرین موضع گیری خود تهدید کرد اگر آمریکا نشانه ای از قصد خود برای تمدید پیمان مهم کنترل تسلیحات هسته ای استراتژیک (استارت) از خود نشان ندهد، روسیه نیز اجازه خواهد داد که این پیمان در سال 2021 منقضی شود. پوتین روز پنجشنبه 16 خرداد (6 ژوئن) در حاشیه نشست اقتصادی سن پترزبورگ گفت: ‹‹ اگر کسی قصد تمدید پیمان استارت را ندارد ما نیز آن را تمدید نخواهیم کرد. با این که این پیمان در سال 2021 به پایان می رسد، روند گفتگوهای رسمی برای تمدید آن آغاز نشده است››.

پیمان کاهش تسلیحات هسته ای استراتژیک (استارت) که آخرین نسخه آن با عنوان "استارت جدید"در سال 2010 بین باراک اوباما و دمیتری مدودف روسای جمهور وقت امریکا و روسیه امضا شد، در سال 2021 به پایان می رسد. با این حال هنوز هیچ توافقی بین واشنگتن و مسکو برای تمدید آن صورت نگرفته است. این مساله هشدارهای متعدد روسیه را در زمینه بی اعتنایی آمریکا به توافقات تسلیحاتی به دنبال داشته است. واشنگتن تلاش می کند تا مسکو را مقصر لغو و تمدید نشدن پیمان های کنترل تسلیحات از جمله پیمان استارت معرفی کند. با این حال مقامات ارشد روسیه بر عزم این کشور برای ایستادگی در برابر آمریکا و اقدام متقابل تاکید کرده اند. پوتین در این زمینه گفت: ‹‹ در صورتی که پیمان استارت بدون رسیدن به یک نسخه جدید، منقضی شود، دیگر ابزاری برای محدود کردن رقابت تسلیحاتی وجود نخواهد داشت و برای مثال تسلیحات راهبردی به فضا نیز ارسال خواهند شد و بالای سر ما سلاح هسته ای مستقر خواهد شد››.

موضع واشنگتن

مایک پمپئو وزیر امور خارجه آمریکا درآوریل 2019 دو شرط مد نظر دولت ترامپ را برای تمدید پیمان استارت طرح کرد که عبارت از پیوستن چین به آن و نیز توقف توسعه تسلیحات فراصوت روسیه بود. با این حال پکن این درخواست را رد و مسکو نیز بر ادامه گسترش و استقرار تسلیحات فراصوت تاکید کرده است. رویکرد ترامپ در مشروط کردن مذاکره درباره تمدید پیمان استارت با انتقادات داخلی نیز مواجه شده است؛ از جمله هشت عضو کنگره روز چهارشنبه با ارسال نامه ای به ترامپ از او خواستند تا مرتکب خطایی نشود که ثبات راهبردی و امنیت کشور را به خطرمی اندازد. در نامه قانون گذاران کنگره تاکید شده است: ‹‹ اگر پیمان استارت منقضی شود، روسیه این قابلیت را دارد که با سرعت، زرادخانه هسته ای خود را گسترش دهد و بدین ترتیب آمریکا هم مجبور خواهد شد با صرف هزینه گزاف زرادخانه خود را تقویت کند تا موازنه میان دو طرف برقرار بماند››. الکساندر خرامتچیخین کارشناس سیاسی روس معتقد است: در حال حاضر کمترین شانسی برای رسیدن به توافق جدید میان دو قدرت وجود ندارد››.

جمع بندی

ادامه  پیمان " آی ان اف" به صورت کنونی نه مد نظر غرب و نه مسکو است .از دیدگاه واشنگتن باید چین نیز که بشدت مشغول توسعه سامانه های موشکی کوتاه برد و میان برد است به این پیمان بپیوندد. اما از نگاه روسها نیز باید بقیه کشورهای هسته ای مانند  فرانسه ، بریتانیا ، چین ، هند و پاکستان نیز به این پیمان بپیوندند. به رغم اعلام شرط روسیه برای ادامه بقای پیمان آی ان اف ، اما به نظر نمی رسد که نه قدرتهای اروپایی دارای موشکهای کوتاه برد و میان برد یعنی فرانسه و بریتانیا و نه کشورهای آسیایی یعنی چین، هند و پاکستان با ایجاد محدودیت درزمینه این تسلیحات موافقت کنند.به ویژه چین معتقد است که چنین اقدامی باعث ایجاد محدودیت‌هایی ناعادلانه برای ارتش این کشورخواهد شد.بدین ترتیب با توجه به تعلیق اجرای پیمان آی ان اف و امتناع دیگر کشورهای بزرگ دارای توانمندی موشکی برای عضویت در این پیمان ، باید پیمان نیروهای هسته ای میانبرد را از هم اکنون پیمانی مرده به حساب آورد. در باره پیمان استارت نیز با توجه به اینکه دولت ترامپ ، بهانه جویی در آن را نیز آغاز کرده تا در نهایت ازتمدید این پیمان استراتژیک در سال 2021 خودداری کند ، چشم انداز روشنی وجود ندارد.

لغو پیمان آی ان اف و تمدید نشدن پیمان استارت به معنای گسترش رویارویی موشکی و هسته ای آمریکا و روسیه و وارد شدن دیگر قدرت های هسته ای مانند چین به این عرصه خواهد بود. چنین وضعی به بروز بی ثباتی و ناامنی بی سابقه ای در دوران پسا جنگ سرد منجر خواهد شد. ادامه این روند نه فقط باعث گسترش تسلیحات ممنوعه طبق این پیمان ها و در نتیجه بروز مسابقه تسلیحاتی جدیدی در سطح بین المللی خواهد شد ، بلکه ثبات و امنیت جهانی را در معرض مخاطره جدی قرار خواهد داد. 

نویسنده: سید رضا میرطاهر