مسیر حمایت از زیست‌بوم فناوری به «قدرت‌بنیانی» و عملکردمحوری تغییر می‌کند

به گزارش خبرنگار  خبرگزاری صدا و سیما ، حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری در نشست هم اندیشی پارک‌های علم و فناوری سراسر کشور، گفت: در آستانه دو سالگی دولت چهاردهم قرار داریم و این مقطع فرصت مناسبی است تا عملکرد، نقاط قوت و ضعف و برنامه‌های پیش‌روی معاونت علمی را مرور کنیم.

از ابتدای آغاز به کار دولت در این معاونت تلاش کردیم سیاست‌های خود را به صورت عملیاتی اجرا کنیم و اکنون زمان تبیین این مسیر و هماهنگ‌سازی همه اجزای زیست بوم فناوری فرا رسیده است.

وی افزود: از همان ابتدای فعالیت تأکید داشتیم که همه بخش‌های زیست بوم نوآوری و فناوری، هرچند مأموریت‌های متفاوتی دارند، اما باید در قالب یک شبکه منسجم و هم‌راستا فعالیت کنند. هدف ما این است که همه اجزا با یک ساختار و راهبرد مشترک حرکت کنند تا اثربخشی اقدامات افزایش یابد.

افشین با اشاره به تغییر رویکرد معاونت علمی در حمایت از نهاد‌های مختلف، گفت: کسانی که طی دو سال گذشته با دقت بیشتری سیاست‌های معاونت علمی را دنبال کرده‌اند، باید این تغییر رویکرد را احساس کرده باشند. تلاش ما این بوده است که حمایت‌ها بر اساس میزان همراهی با سیاست‌های جدید و عملکرد مجموعه‌ها انجام شود، نه بر مبنای روابط یا ملاحظات دیگر.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری گفت: در هفته آینده نیز نشست مشترکی با بنیاد ملی نخبگان برگزار خواهد شد که علاوه بر حضور مدیران، رؤسای بنیاد‌های استانی نیز به‌صورت برخط در آن مشارکت خواهند داشت تا سیاست‌های جدید به‌صورت یکپارچه برای همه تشریح شود.

وی گفت: در دو سال گذشته مدل‌های متنوعی برای تأمین مالی زیست بوم نوآوری و فناوری کشور طراحی شده است، اما اگر پارک‌های علم و فناوری و سایر بازیگران زیست‌بوم از این ابزار‌ها استفاده نکنند، نشان می‌دهد که در معرفی و تبیین این ظرفیت‌ها موفق نبوده‌ایم و این موضوع نیازمند آسیب‌شناسی است.

افشین با اشاره به یکپارچه‌سازی سیاست‌های حمایتی در مجموعه‌های وابسته به معاونت علمی، افزود: سیاست‌های بنیاد ملی نخبگان، بنیاد علم، پارک‌های علم و فناوری، صندوق‌های پژوهش و فناوری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری شرکتی (CVC)، شتاب دهنده‌ها، مراکز رشد و کارخانه‌های نوآوری همگی در قالب یک راهبرد واحد باز طراحی و هماهنگ خواهند شد.

وی گفت:همان‌گونه که در بنیاد ملی نخبگان، حمایت‌ها متناسب با میزان فعالیت و اثرگذاری نخبگان انجام می‌شود، در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان و پارک‌های علم و فناوری نیز همین رویکرد دنبال خواهد شد. مجموعه‌هایی که عملکرد موفق‌تری داشته باشند، از حمایت‌های بیشتری برخوردار خواهند شد.

افشین افزود: در پارادایم جدید، صرف دانش‌بنیان بودن کافی نیست. دانش باید به ثروت، اثرگذاری اجتماعی و در نهایت به اقتدار ملی تبدیل شود. آنچه برای ما اهمیت دارد، حرکت از «دانش‌بنیانی» به سمت «قدرت‌بنیانی» است؛ یعنی فناوری به سکوی ایجاد قدرت برای کشور تبدیل شود.

مفهوم قدرت در جهان امروز تغییر کرده است. در گذشته قدرت کشور‌ها با منابع طبیعی، ارتش یا توان اقتصادی سنجیده می‌شد، اما امروز نوآوری و فناوری، مهمترین مؤلفه قدرت ملی محسوب می‌شوند و کشور‌هایی موفق‌تر هستند که بتوانند فناوری را به مزیت راهبردی خود تبدیل کنند.

افشین گفت: دولت، توسعه‌دهنده فناوری نیست و نباید این نقش را بر عهده بگیرد. وظیفه دولت ایجاد بستر، تسهیل‌گری، کاهش ریسک، هدایت راهبردی و فراهم کردن زمینه رشد شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان است تا بخش خصوصی بتواند موتور اصلی توسعه فناوری کشور باشد.

وی گفت: در دنیا چند مدل برای توسعه فناوری وجود دارد. یک الگو، مدل آزاد است که نمونه آن را می‌توان در آمریکا مشاهده کرد؛ در این مدل، دولت نقش حامی و تسهیل‌گر را ایفا می‌کند و زمینه رشد اکوسیستم فناوری را فراهم می‌سازد، اما در انتخاب فناوری‌ها و مسیر توسعه آنها مداخله مستقیم ندارد.

در مقابل، برخی کشور‌ها مانند کره‌جنوبی و سنگاپور از الگوی هدایت‌گر استفاده می‌کنند که در آن دولت توسعه فناوری را در حوزه‌های مشخصی هدایت می‌کند. این مدل اگرچه می‌تواند فاصله فناوری را با سرعت بیشتری کاهش دهد، اما ممکن است بخشی از خلاقیت و تنوع موجود در اکوسیستم را محدود کند.

افشین با بیان اینکه سیاست دولت چهاردهم از ابتدای فعالیت بر توسعه اکوسیستم فناوری متمرکز بوده است، گفت: رویکرد ما این نبوده که بازار را به صورت دستوری هدایت کنیم، بلکه تلاش کرده‌ایم میان فناوری و نیاز‌های واقعی بازار ارتباط برقرار کنیم تا بخش خصوصی مسیر توسعه را دنبال کند.

وی ادامه داد: در حوزه هوش مصنوعی، معاونت علمی صرفاً نقش اتصال دهنده میان دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و دستگاه‌های اجرایی را بر عهده گرفت. برای نمونه، در یکی از چاه‌های نفت پروژه هوشمندسازی اجرا شد که با سرمایه‌گذاری حدود ۱۰ میلیارد تومان به نتایج مطلوبی رسید و همین موفقیت موجب

شد وزارت نفت قرارداد هوشمندسازی ۱۴۰ حلقه چاه نفت را منعقد کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور تأکید کرد: این نمونه نشان می‌دهد که نقش دولت، ایجاد ارتباط میان عرضه و تقاضای فناوری است، نه توسعه مستقیم فناوری. بخش خصوصی باید فناوری را توسعه دهد و بازار نیز درباره استفاده از آن تصمیم بگیرد؛ دولت صرفا زمینه‌ساز این تعامل است.

افشین با اشاره به ضرورت تحول در پارک‌های علم و فناوری کشور، گفت: پارک‌های علم و فناوری نیز مانند سایر بخش‌های زیست‌بوم نوآوری باید وارد نسل جدید فعالیت شوند.

 نسل نخست این پارک‌ها بر استقرار شرکت‌ها در مجاورت دانشگاه‌ها استوار بود و تصور می‌شد صرف همجواری با دانشگاه، ارتباط صنعت و دانشگاه را تقویت می‌کند.

در ادامه مشخص شد که تنها استقرار شرکت‌ها کافی نیست و باید خدماتی همچون آموزش، تجاری‌سازی، توسعه بازار و جذب سرمایه نیز در دستور کار قرار گیرد. تجربه نشان داده است که سهم دانش فنی در موفقیت یک محصول محدود است و بخش عمده ارزش‌آفرینی از طریق بازاریابی، تجاری‌سازی و توسعه بازار حاصل می‌شود؛ از این رو پارک‌های علم و فناوری باید مأموریت خود را متناسب با این واقعیت بازتعریف کنند.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور افزود: ملاک موفقیت پارک‌ها دیگر تعداد شرکت‌های مستقر یا مساحت فضا‌های واگذار شده نیست، بلکه میزان خلق ارزش، درآمد فناوری، تجاری‌سازی و نقش آنها در توسعه اقتصاد دانش‌بنیان خواهد بود.

افشین با تشریح روند تکامل پارک‌های علم و فناوری در جهان، گفت: همه پارک‌های علم و فناوری قرار نیست در یک سطح فعالیت کنند و الزاما همه آنها نباید به پارک‌های نسل چهارم تبدیل شوند.

 نوع فعالیت هر پارک باید متناسب با ظرفیت‌ها، موقعیت جغرافیایی و مأموریت‌های آن تعیین شود. البته باید مسیر تکامل پارک‌ها مشخص باشد و هر مجموعه متناسب با ظرفیت خود به سمت نسل‌های بالاتر حرکت کند. اگر همه پارک‌ها بدون توجه به ویژگی‌های خود به یک مدل واحد تبدیل شوند، نشان‌دهنده وجود اشکال در سیاست‌گذاری خواهد بود.

افشین افزود: اقتصاد داده به زودی به یکی از مهمترین بخش‌های اقتصاد جهان تبدیل خواهد شد و ارزش داده‌ها از بسیاری از دارایی‌های سنتی فراتر می‌رود.

 در آینده، فروش و تبادل داده یکی از مهمترین حوزه‌های اقتصادی خواهد بود و این موضوع با توسعه هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: امروز حتی باشگاه‌های ورزشی داده‌های مربوط به مسابقات، تمرین‌ها و عملکرد بازیکنان را برای آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی جمع‌آوری و تحلیل می‌کنند.

 این روند نشان می‌دهد که نوع فناوری و مدل‌های کسب و کار به سرعت در حال تغییر است و باید نگاه خود را متناسب با این تحولات اصلاح کنیم.

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه توسعه فناوری از دانشگاه آغاز شده و اکنون به سمت شهر‌های هوشمند در حرکت است، افزود: در آینده، پارک‌های علم و فناوری بیش از گذشته با بافت شهری و فعالیت‌های اقتصادی شهر‌ها درهم تنیده خواهند شد و توسعه شهر‌های فناور و هوشمند یکی از مسیر‌های پیش روی کشور است.

کشوری که سهم بیشتری در تولید علم و فناوری داشته باشد، از قدرت بیشتری نیز برخوردار خواهد بود. امروزه فاصله میان کشور‌های توسعه یافته و سایر کشور‌ها بیش از هر زمان دیگری به فناوری وابسته است و اگر در فناوری‌های راهبردی سرمایه‌گذاری نکنیم، به مصرف‌کننده فناوری تبدیل خواهیم شد.

افشین با تشریح ویژگی‌های پارک‌های نسل اول، گفت: مأموریت اصلی این پارک‌ها ایجاد فضای استقرار برای شرکت‌ها، واگذاری زمین، توسعه زیر ساخت‌ها و ایجاد ارتباط اولیه با دانشگاه‌ها بود و شاخص ارزیابی آنها نیز عمدتاً تعداد شرکت‌های مستقر محسوب می‌شد.

 در این نسل، مهمترین ابزار‌های حمایتی شامل واگذاری زمین، فضای کاری و امکانات آزمایشگاهی بود و ارزش‌آفرینی پارک‌ها بیشتر بر ایجاد شرکت‌های جدید متمرکز بود.

معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: بخش قابل توجهی از پارک‌های علم و فناوری کشور امروز در نسل دوم قرار دارند؛ نسلی که علاوه بر فراهم کردن فضای استقرار، خدماتی مانند مراکز رشد، مشاوره کسب‌وکار، منتورینگ، خدمات حقوقی، جذب سرمایه و مراکز نوآوری را نیز ارائه می‌دهد.

وی گفت: در پارک‌های نسل دوم، معیار ارزیابی دیگر صرفاً تعداد شرکت‌ها نیست، بلکه شاخص‌هایی همچون درآمد شرکت‌های فناور، میزان فروش محصولات دانش‌بنیان، صادرات فناوری، قرارداد‌های صنعتی و تعداد محصولات تجاری‌سازی‌شده مورد توجه قرار می‌گیرد.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور گفت: مأموریت پارک‌های نسل سوم از ارائه خدمات و استقرار شرکت‌ها فراتر رفته و باید با ایجاد ارتباط میان نخبگان، دانشگاه، صنعت، سرمایه‌گذاران و شرکت‌های دانش‌بنیان، نقش رهبری اکوسیستم نوآوری را بر عهده بگیرند.

پارک‌های نسل سوم دیگر صرفا محل استقرار شرکت‌ها یا ارائه دهنده خدمات حمایتی نیستند، بلکه باید نقش رهبر اکوسیستم نوآوری و فناوری را ایفا کنند و میان بازیگران مختلف این زیست‌بوم ارتباط مؤثر برقرار سازند.

وی افزود: آنچه اهمیت دارد، ایجاد اتصال میان اجزای مختلف اکوسیستم است. اگر شرکتی بتواند این پیوند‌ها را ایجاد کند، ارزش آن بسیار بیشتر از صرف افزایش تعداد شرکت‌های مستقر خواهد بود.

افشین گفت: نظام آموزشی ایران در پرورش استعداد‌های برتر عملکرد قابل توجهی داشته است. بر اساس آمار‌های موجود، حدود ۸۳ درصد دارندگان مدال‌های طلا و نقره المپیاد‌های علمی در کشور باقی مانده‌اند که این رقم نشان‌دهنده ظرفیت بالای نظام آموزشی در حفظ نخبگان است.

مسئله اصلی، صرفاً حمایت از نخبگان نیست، بلکه باید این سرمایه انسانی را به چرخه اقتصاد، فناوری و نوآوری کشور متصل کرد. اگر این اتصال برقرار نشود، حمایت‌های انجام‌شده اثرگذاری لازم را نخواهد داشت.

وی ادامه داد: در سیاست جدید، بنیاد ملی نخبگان صرفاً یک نهاد حمایتی نخواهد بود، بلکه باید نقش راهبر چرخه نخبگانی کشور را بر عهده بگیرد و زمینه اتصال نخبگان به دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنعت و سایر اجزای زیست‌بوم نوآوری را فراهم کند.

 بر همین اساس، تلاش شده است امکانات و زیرساخت‌های معاونت علمی در اختیار هسته‌های نخبگانی قرار گیرد تا ایده‌های آنان با سرعت بیشتری به فناوری، شرکت دانش‌بنیان و محصول تبدیل شود.

افشین گفت: پارک‌های علم و فناوری باید مأموریت‌محور شوند و به جای پذیرش پراکنده شرکت‌ها، بر حوزه‌های مشخص و دارای مزیت تمرکز کنند.

چنین رویکردی موجب می‌شود پارک‌های علم و فناوری از یک مجموعه خدماتی صرف، به رهبران اکوسیستم‌های تخصصی فناوری تبدیل شوند و نقش مؤثرتری در حل مسائل کشور و توسعه فناوری‌های راهبردی ایفا کنند.