قلعه الموت؛ میراثی فراتر از یک دژ نظامی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، قلعه تاریخی الموت در ارتفاعات البرز، همواره به‌عنوان مهم‌ترین مرکز سیاسی و دفاعی دولت اسماعیلیان نزاری شناخته شده است؛ اما بررسی دوباره منابع تاریخی و شواهد باستان‌شناختی، افق‌های تازه‌ای از کارکردهای علمی و فرهنگی این دژ را پیش روی پژوهشگران گشوده است؛ افق‌هایی که نشان می‌دهد الموت، علاوه بر جایگاه راهبردی خود، می‌توانسته یکی از مهم‌ترین مراکز تولید، نگهداری و انتقال دانش در سده‌های میانی ایران نیز باشد.

عنایت‌الله مجیدی، رئیس کتابخانه مرکز اسناد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با اشاره به جایگاه علمی الموت اظهار کرد: شواهد تاریخی موجود از وجود کتابخانه‌ای ارزشمند، حضور اندیشمندان و نگهداری منابع علمی در این قلعه حکایت دارد و همین مجموعه قرائن، احتمال شکل‌گیری یک محیط علمی پویا در مرکز حکومت اسماعیلیان را تقویت می‌کند.

وی درباره احتمال وجود رصدخانه در الموت گفت: در میان رصدخانه‌های شناخته‌شده جهان اسلام، تاکنون نامی صریح از رصدخانه‌ای در الموت ثبت نشده است، اما مجموعه‌ای از گزارش‌های تاریخی و یافته‌های باستان‌شناختی، فرضیه انجام فعالیت‌های نجومی در این مجموعه را به موضوعی قابل تأمل و پژوهش تبدیل کرده است.

مجیدی یکی از مهم‌ترین اسناد موجود در این زمینه را گزارش عطاملک جوینی در کتاب «تاریخ جهانگشای» دانست و افزود: جوینی پس از سقوط الموت به دست مغولان، از کتابخانه این قلعه بازدید کرد و به وجود کتاب‌های علمی و ابزارهای نجومی اشاره کرده است؛ ابزارهایی همچون ذات‌الحلق، اسطرلاب‌های تام و نصفی، کرسی و الشعاع که از مهم‌ترین تجهیزات مطالعات و محاسبات نجومی در آن روزگار به شمار می‌رفتند.

به گفته رئیس کتابخانه مرکز اسناد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، وجود چنین ابزارهایی در یک دژ کوهستانی با کارکرد دفاعی، بیانگر آن است که دانش نجوم و کیهان‌شناسی در منظومه علمی اسماعیلیان جایگاهی قابل توجه داشته است؛ هرچند این شواهد به‌تنهایی برای اثبات وجود یک رصدخانه رسمی کافی نیست.

وی تاکید کرد: تاکنون هیچ گزارش قطعی درباره وجود برج رصد، انجام برنامه‌های منظم رصدهای نجومی یا تدوین زیج‌های علمی در خود الموت به دست نیامده و از این‌رو، در این زمینه باید با احتیاط علمی سخن گفت.

مجیدی همچنین به برخی یافته‌های باستان‌شناختی در محوطه الموت اشاره کرد و گفت: کشف اتاقی با ویژگی‌های معماری خاص و دریچه‌ای رو به آسمان، این احتمال را در میان برخی پژوهشگران مطرح کرده که این فضا می‌توانسته با فعالیت‌های رصدی مرتبط باشد؛ هرچند این فرضیه همچنان نیازمند مطالعات تکمیلی و مستندات بیشتر است.

وی حضور خواجه نصیرالدین طوسی در میان اسماعیلیان را یکی از مهم‌ترین شواهد جایگاه علمی الموت دانست و اظهار کرد: خواجه نصیر حدود ۳۵ سال از عمر خود را در این محیط سپری کرد و در همین دوره شماری از مهم‌ترین آثار علمی خود را در حوزه‌های منطق، فلسفه، ریاضیات و نجوم تألیف یا بازنویسی کرد.

به گفته مجیدی، آثاری همچون «شرح الاشارات»، «تحریر مجسطی» و «تحریر اقلیدس» نشان می‌دهد که خواجه نصیرالدین طوسی در این دوره به منابع علمی غنی و فضایی مناسب برای پژوهش دسترسی داشته است؛ موضوعی که بر ظرفیت علمی و فرهنگی الموت مهر تایید می‌گذارد.

رئیس کتابخانه مرکز اسناد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی خاطرنشان کرد: مجموعه شواهد موجود، از کتابخانه مشهور الموت و ابزارهای نجومی گزارش‌شده توسط جوینی گرفته تا حضور و فعالیت علمی خواجه نصیرالدین طوسی، این فرضیه را تقویت می‌کند که الموت مرکز دانش، اندیشه و تولید علم در دوره اسماعیلیان به شمار می‌رفته است.

وی در پایان تاکید کرد: تداوم کاوش‌های باستان‌شناختی، مطالعات میان‌رشته‌ای و بازخوانی دقیق منابع تاریخی می‌تواند ابعاد ناشناخته بیشتری از هویت علمی و تمدنی الموت را آشکار سازد و جایگاه این مجموعه را در تاریخ علم و فرهنگ ایران با دقت و استناد بیشتری تبیین کند.